ReStart: қоғамға оралу, бейімделу және жаңа мүмкіндіктер
Қазақстанда 2025-2026 жылдары қылмыстық жазасын өтеген жастарды оңалтуға және қоғамға қайта бейімдеуге бағытталған ReStart әлеуметтік жобасы жүзеге асырылды. Екі жыл ішінде жоба Астана қаласын, Ақмола және Қарағанды облыстарын қамтып, мемлекеттік органдарды, пробация қызметтерін, үкіметтік емес ұйымдарды, білім беру мекемелері мен бизнес өкілдерін ортақ мақсатқа біріктірді. Басты мақсат – жастардың қоғамға қайта оралуына, жаңа білім мен мамандық игеруіне, әлеуметтік байланыстарын қалпына келтіруіне және қайталама құқық бұзушылықтардың алдын алуға жағдай жасау.
ReStart әлеуметтік жобасын «Қоғамдық ақпарат қоры» қоғамдық қоры Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі мен «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КЕАҚ қолдауымен жүзеге асырды.
Жоба 14 пен 35 жас аралығындағы қылмыстық жазасын өтеген жастарды қолдауға бағытталды. Оның аясында психологиялық оңалту, құқықтық кеңес беру, кәсіби оқыту, жұмысқа орналасуға жәрдемдесу және әлеуметтік бейімдеу бойынша кешенді іс-шаралар ұйымдастырылды.
Екінші мүмкіндік: қоғамға қайта оралу неге қиын?
Қылмыстық жазасын өтеп шыққан адамның қоғамға қайта бейімделуі әрдайым оңай бола бермейді. Тұрақты жұмыстың болмауы, кәсіби дағдылардың жеткіліксіздігі, жұмыс берушілер тарапынан сенімсіздік, отбасылық қиындықтар мен психологиялық кедергілер оның жаңа өмір бастауына кері әсер етуі мүмкін.
Әсіресе білім алып, мамандық игеріп, өмірлік бағытын толық қалыптастырып үлгермеген жастар үшін мұндай қиындықтар айтарлықтай кедергіге айналады.
Сондықтан ReStart жобасының басты ерекшелігі – тек бір реттік әлеуметтік көмек көрсетумен шектелмей, адамның тұлғалық дамуына, қоғамға бейімделуіне және экономикалық дербестікке қол жеткізуіне жағдай жасау.
Жоба барысында әр қатысушының өмірлік жағдайына, қажеттілігіне, білім деңгейіне, отбасылық қарым-қатынасына және кездесетін қиындықтарына назар аударылды.
Психологиялық қолдаудан кәсіби білім алуға дейін
ReStart жобасының негізгі бағыттарының бірі психологиялық оңалту болды. Астана қаласында, Ақмола және Қарағанды облыстарында күйзелісті басқару, эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру, өзін-өзі бақылау, қарым-қатынас дағдыларын дамыту және жанжалдарды сындарлы шешу тақырыптарында тренингтер ұйымдастырылды.
Қатысушылар психологтердің жеке консультацияларына, арт-терапиялық сабақтарға, шығармашылық шеберханалар мен топтық практикалық жұмыстарға қатысты.
Мәселен, 2026 жылғы шілдеде Қарағанды қаласында тұлғалық дамуға және психологиялық қолдауға бағытталған арт-терапия элементтері бар тренинг өткізілді.
Ақмола облысында атпен терапия элементтерін қамтитын сабақтар мен шығармашылық шеберхана ұйымдастырылды. Мұндай іс-шаралар жастардың эмоционалдық тұрақтылығын, өзіне деген сенімділігін және қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға бағытталды.
Ал қыркүйек айында Астанада «Ішкі күш» тақырыбында күйзелісті басқару, коммуникация және эмоционалдық жай-күйді реттеу мәселелеріне арналған тренинг өтті.
Құқықтық қолдау да жобаның маңызды бөлігіне айналды. Заңгерлер қатысушыларға құжаттарды қалпына келтіру, еңбек заңнамасы, әлеуметтік кепілдіктер, кәсіпкерлік қызметті тіркеу және мемлекеттік қызметтерді алу мәселелері бойынша кеңес берді.
Сонымен қатар отбасылық қатынастарды қалпына келтіруге ерекше көңіл бөлінді. Өйткені жақындарының қолдауы адамның қоғамға қайта бейімделуінде маңызды рөл атқарады.
Заманауи мамандықтар мен цифрлық технологиялар
ReStart жобасының ерекшеліктерінің бірі – қатысушыларды цифрлық экономикадағы жаңа мүмкіндіктермен таныстыру.
Жоба аясында жастар қаржылық сауаттылық, кәсіпкерлік, жасанды интеллект, графикалық дизайн, ақпараттық технологиялар және бизнес-процестерді автоматтандыру бағыттары бойынша білім алу мүмкіндігіне ие болды. Оқыту барысында қатысушылар заманауи цифрлық құралдармен жұмыс істеуді, нейрожелілерді пайдалануды, визуалды материалдар жасауды және жаңа табыс көздерін қарастыруды үйренді.
Мұндай білім беру бағдарламалары жастардың еңбек нарығындағы мүмкіндіктерін кеңейтуге және сұранысқа ие кәсіби дағдыларды меңгеруіне бағытталды. Дегенмен жобада кәсіби оқыту түпкі нәтиже ретінде емес, адамның ресми жұмысқа орналасуына және экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуіне бастайтын маңызды кезең ретінде қарастырылды.
Спорт, шығармашылық және қоғамдық белсенділік арқылы бейімдеу
ReStart жобасы білім беру мен консультациялық қолдаумен ғана шектелген жоқ. Жастарды қоғамдық өмірге белсенді тартуға да ерекше көңіл бөлінді.
Қатысушылар спорттық жарыстарға, волонтерлік акцияларға, шығармашылық кездесулерге және қоғамға пайдалы бастамаларға қатысты.
2025 жылы Косшы қаласында пробация есебіндегі азаматтарды, қылмыстық-атқару жүйесінің қызметкерлерін, жастар ұйымдары мен студенттерді біріктірген волейбол турнирі ұйымдастырылды.
2026 жылы Қарағанды қаласында аумақты абаттандыруға бағытталған экологиялық акция өткізілсе, Косшы қаласында жаңа оқу жылы қарсаңында балаларға қолдау көрсету мақсатында «Мектепке жол» қайырымдылық акциясы ұйымдастырылды.
Мұндай іс-шаралар қатысушылардың әлеуметтік жауапкершілігін арттыруға, командамен жұмыс істеу қабілетін дамытуға және қоғаммен жағымды байланыс орнатуына ықпал етті.
Жобаның маңызды ұстанымдарының бірі – жастарды тек көмек алушы ретінде емес, қоғамға пайдасын тигізе алатын белсенді азамат ретінде қалыптастыру.
«Жаңа тарау»: өмірін өзгертуді таңдаған жастардың оқиғалары
ReStart жобасының ақпараттық бағыттарының бірі «Жаңа тарау» атты деректі бейнежоба болды.
Бейнежоба арқылы өмірінде қиын кезеңдерді бастан өткерген, қателіктерінен сабақ алып, жаңа өмір бастауға ұмтылған жастардың шынайы оқиғалары көрсетілді.
Кейіпкерлер өздерінің өмірлік тәжірибесімен, қоғамға қайта бейімделу кезіндегі қиындықтарымен, өткен өміріне деген көзқарасымен және болашақ жоспарларымен бөлісті.
Бұл бастама қоғамның бұрын сотталған азаматтарға қатысты қалыптасқан көзқарасын өзгертуге, қайта әлеуметтендіру мәселелеріне назар аударуға және жастарға екінші мүмкіндік берудің маңызын көрсетуге бағытталды. Бейнежобаның негізгі идеясы – адам өз қателіктері үшін жауапкершілік алып, өзгеруге дайын болса, оның өткен өмірі болашағын толық анықтамауы тиіс.
Мемлекет, қоғам және бизнестің серіктестігі
ReStart жобасының маңызды нәтижелерінің бірі – ведомствоаралық ынтымақтастықтың дамуы. Жоба аясында мемлекеттік мекемелермен, білім беру ұйымдарымен, үкіметтік емес сектор өкілдерімен және басқа да серіктестермен 60-тан астам меморандум мен ынтымақтастық келісімі жасалды.
Астана қаласының, Ақмола және Қарағанды облыстарының қылмыстық-атқару жүйесі департаменттері мен пробация қызметтері жобаны іске асыруда маңызды серіктестер болды. Бірлескен жұмыс қатысушылардың мамандардан кеңес алуына, білім беру бағдарламаларына қатысуына және әлеуметтік бейімдеу шараларымен қамтылуына мүмкіндік берді.
Мемлекеттік органдардың, жұмыспен қамту ұйымдарының және басқа да мүдделі тараптардың өкілдерімен кездесулер барысында кәсіби даярлау, жұмысқа орналастыру, әлеуметтік қызметтерге қол жеткізу және тұрғын үй мәселелері қарастырылды.
Жоба тәжірибесі қайта әлеуметтендіру тек құқық қорғау жүйесінің міндеті емес екенін көрсетті. Бұл үдеріске жұмыс берушілердің, білім беру мекемелерінің, психологтердің, қоғамдық ұйымдардың және жергілікті атқарушы органдардың қатысуы да аса маңызды.
Екі жылдық тәжірибе қандай мәселелерді анықтады?
Жоба барысында жүргізілген жұмыстармен қатар, жүйелі шешімді қажет ететін бірқатар мәселелер де анықталды. Ең өзекті қиындықтардың бірі – жұмысқа орналасу. Кәсіби курстардан өткен жастардың өзі кей жағдайда тұрақты әрі лайықты жалақысы бар ресми жұмыс табуда кедергілерге тап болады.
Жұмыс берушілердің бұрын сотталған азаматтарды қабылдауға дайын болмауы да олардың еңбек нарығына бейімделуін қиындатады.
Тағы бір маңызды мәселе – бостандыққа шыққаннан кейінгі өмірге психологиялық дайындықтың жеткіліксіздігі.
Тұрақты мотивацияның болмауы, эмоцияларды басқарудағы қиындықтар, өзіне деген сенімсіздік және бұрыннан қалыптасқан мінез-құлық дағдылары адамның жаңа өмірге бейімделуіне кері әсер етуі мүмкін.
Бұған қоса, уақытша баспананың болмауы, құжаттарды қалпына келтіру қажеттілігі, отбасылық жанжалдар және ұзақмерзімді жеке сүйемелдеудің жеткіліксіздігі де өзекті мәселелер қатарында.
ReStart тәжірибесі қысқамерзімді консультациялар мен жекелеген іс-шаралардың әрдайым тұрақты өзгеріске жеткізе бермейтінін көрсетті. Сондықтан адаммен жұмыс жазасын өтеу кезеңінде басталып, босатылғаннан кейін де жүйелі түрде жалғасуы қажет.
Қайта әлеуметтендірудің жаңа тәсілдері ұсынылды
2026 жылғы 9 қарашада Астана қаласында ReStart әлеуметтік жобасының қорытынды брифингі өтті. Кездесуде екі жылдық жұмыс нәтижелері таныстырылып, жастарды қоғамға қайта бейімдеу жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсыныстар талқыланды.
Брифингке мемлекеттік және құқық қорғау органдарының, пробация қызметтерінің, үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері мен сарапшылар қатысты.
Талқылаудың негізгі бағыттарының бірі – әлеуметтік бейімделудегі қиындықтардың салдарын жоюмен ғана шектелмей, құқық бұзушылыққа алып келуі мүмкін түпкі себептермен жұмыс істеу қажеттілігі болды.
ReStart жобасының жетекшісі Айым Мұхиденқызы адамның психологиялық және тұлғалық өзгеруіне, саналы мінез-құлық қалыптастыруына, жауапкершілігін арттыруына, ойлау қабілеті мен рухани-адамгершілік құндылықтарын дамытуына ерекше назар аудару қажет екенін атап өтті. Оның пікірінше, жазаны өтеу кезеңі адамның қоғамға қайта оралуына дайындалатын маңызды уақытқа айналуы тиіс.
Осыған байланысты қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде психологиялық түзету бағдарламаларын, кәсіби бағдар беру жұмыстарын және еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықтарға оқытуды дамыту ұсынылды.
Сонымен қатар адами капиталды дамыту, түзеу мекемелерінде өндірістік алаңдарды кеңейту, сотталған азаматтардың бостандыққа шыққанға дейін нақты еңбек дағдыларын меңгеруіне және еңбекақы алуына мүмкіндік жасау мәселелері көтерілді.
Ұсыныстар қатарында жеке бизнесті тарту, білім беру орталықтарымен ынтымақтастық орнату, сондай-ақ бұрын сотталған азаматтарды оқытуға және жұмысқа қабылдауға дайын жұмыс берушілерді экономикалық ынталандыру тетіктерін қарастыру бар.
Кездесуде Норвегия, Канада және Сингапур елдерінің психологиялық оңалту, кәсіби даярлау және әлеуметтік бейімдеу саласындағы тәжірибелерін зерделеу мәселелері де талқыланды.
Әлеуметтік көмектен адами капиталды дамытуға көшу
ReStart жобасының екі жылдық тәжірибесінен туындаған негізгі қорытындылардың бірі – қайта әлеуметтендіруді тек әлеуметтік қолдау ретінде емес, адами капиталға салынатын инвестиция ретінде қарастыру қажеттілігі.
Білім алған, сұранысқа ие мамандықты меңгерген, психологиялық қолдауға қол жеткізген және ресми жұмысқа орналасқан адамның дербес өмір сүру мүмкіндігі артады.
Мұндай тәсілдің әлеуметтік қана емес, экономикалық тиімділігі де болуы мүмкін. Ол жұмыспен қамтуды кеңейтуге, әлеуметтік көмекке тәуелділікті азайтуға және қайталама құқық бұзушылықтардың алдын алуға ықпал етуі ықтимал.
Болашақта қайта әлеуметтендіру жүйесін жетілдірудің бір бағыты ретінде жеке сүйемелдеудің цифрлық құралдарын енгізу де ұсынылады.
Мұндай жүйелер дербес деректерді қорғау талаптарын сақтай отырып, адамның бостандыққа шығуға дайындық кезеңдерін, кәсіби оқуын, жұмысқа орналасуын және қажетті әлеуметтік қолдау алуын жүйелі түрде бақылауға мүмкіндік бере алады.
ReStart: жаңа өмір нақты мүмкіндіктерден басталады
Екі жыл ішінде ReStart күрделі өмірлік жағдайға тап болған жастармен жұмыс істейтін мемлекеттік органдардың, азаматтық қоғам өкілдерінің және мамандардың өзара іс-қимылына негізделген тәжірибелік алаңға айналды.
Психологиялық көмек, кәсіби курстар, қоғамдық іс-шаралар, жеке консультациялар және серіктестік байланыстар әлеуметтік бейімдеу мәселелерін кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік берді.
Сонымен қатар жинақталған тәжірибе ұзақмерзімді нәтижеге қол жеткізу үшін бостандыққа шығуға алдын ала дайындықты, кәсіби білім беруді, ресми жұмыспен қамтуды және үздіксіз әлеуметтік сүйемелдеуді одан әрі дамыту қажеттігін көрсетті.
ReStart жобасының басты идеясы – қателік жасаған адамға қоғамға қайта оралу мүмкіндігін ғана емес, өмірін өзгертуге қажетті нақты жағдай жасау. Өйткені табысты қайта әлеуметтендіру жазаның аяқталуымен шектелмейді. Ол жауапкершілікке, білімге, еңбекке және жаңа өмірлік мақсаттарға негізделген дербес өмірдің басталуын білдіреді.
ReStart әлеуметтік жобасын «Қоғамдық ақпарат қоры» қоғамдық қоры Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі мен «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КЕАҚ қолдауымен жүзеге асырды.

