Саясаттанушылар мен журналистерден құралған топ 23 тамыздағы дауыс беру қарсаңында қоғамдық бақылау миссиясын жариялап, өңірлерде жұмыс істейтін бақылаушыларды іріктеу мен оқытуға кірісті.

23 тамызда Қазақстанда Құрылтай депутаттарының сайлауы өтеді. Оған жеті тіркелген саяси партия қатысады. Саяси науқан басталған тұста партиялармен қатар сайлау процесін қоғамдық негізде бақылайтын ұйымдар да жұмысын жандандыра бастады.

Осындай бастамалардың бірі — белгілі саясаттанушылар, журналистер және қоғам қайраткерлері құрған «Халық үні» тәуелсіз бақылаушылар тобы. Топ алдағы сайлауға қатысатынын ресми мәлімдеп, дауыс беру күні учаскелерде жұмыс істейтін азаматтарды іріктеу және оқыту бағдарламасын бастағанын хабарлады.

Негізгі міндет — әр дауыстың заңға сай саналуы

Ұйым өкілдерінің айтуынша, миссия қандай да бір партияны немесе кандидатты қолдауға бағытталмаған. Басты мақсат — дауыс беру мен дауыстарды санаудың ашық өтуіне, сайлау процесіне қатысушылардың тең жағдайда болуына және сайлаушылар құқығының сақталуына қоғамдық бақылау жасау.

«Біздің миссиямыз қандай да бір саяси партияны немесе кандидатты қолдау емес. Біздің міндетіміз — әрбір дауыстың заңға сәйкес саналуына, сайлаудың ашық та әділ өтуіне ықпал ету»
— «Халық үні» тәуелсіз бақылаушылар тобы

Топ бақылаушылар мен бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің жұмысына кедергі келтірмеу, партиялар арасындағы бәсекені тең жағдайда өткізу және дауыс берушілердің заңды құқықтарын толық қорғау қажеттігін атап өтті.

Үш науқаннан жинақталған тәжірибе

Топ жетекшісі, саясаттанушы Нұрболат Нышанбаевтың айтуынша, «Халық үні» бастамасы 2022 жылғы 5 маусымдағы республикалық конституциялық референдум кезінде құрылған. Сол науқанда бақылаушылар Қазақстанның бірнеше қаласындағы жүздеген сайлау учаскесінде жұмыс істеген. Кейін топ Мәжіліс пен мәслихаттар сайлауына, сондай-ақ 2026 жылғы 15 наурыздағы конституциялық референдумға бақылаушы ретінде қатысқан.

«Тәуелсіз қоғамдық бақылау мәдениетінің қалыптасуы демократиялық институттардың орнығуы үшін аса маңызды. Біз азаматтық жауапкершілік пен кәсіби тәжірибе арқылы осы үдеріске үлес қосуды көздейміз»
— Нұрболат Нышанбаев, саясаттанушы

«Халық үні» құрамында Дос Көшім, Ермұрат Бапи, Бекнұр Кисиков, Бақытжан Бұқарбай, Нұрболат Нышанбаев және Нұргелді Әбдіғани бар. Оларды сайлау процесінің әділдігі мен ашықтығына қоғамдық бақылау жасау мақсаты біріктіреді.

Бақылаушыға білім де, нақты құрал да қажет

29 жыл бойы сайлауды бақылауға қатысып келе жатқан саясаттанушы Дос Көшімнің пікірінше, бақылаушы тек учаскедегі жағдайды тіркеумен шектелмеуі керек. Бақылау қорытындысы сайлау заңнамасы мен рәсімдерін жетілдіруге арналған нақты ұсыныстарға айналуы тиіс.

Оның айтуынша, топ бақылаушыларға арналған арнайы блокнот пен телефоннан ашылатын электрондық нұсқаулық әзірлеген. Материалдарда дауыс беру кезінде нені қадағалау керектігі, заң талаптары және дауыстарды санау рәсіміне бақылау жасау тәртібі түсіндіріледі.

«Сайлауды өз көзімен көрген адамның саясатқа деген көзқарасы өзгереді. Ол процесті өзі бағалайды. Бұл әсіресе жастардың саяси сауаты мен азаматтық санасының дамуына әсер етеді»
— Дос Көшім, саясаттанушы

Жастарды қоғамдық процеске тарту

Бекнұр Кисиков алдағы науқан аясында барлық өңірде, сондай-ақ Астана мен Алматы қалаларында бақылаушылар жұмыс істейтінін мәлімдеді. Дайындық бағдарламасында жастарға ерекше көңіл бөлінбек. Ұйым белсенді, жауапты және елдегі демократиялық процестерге үлес қосуға дайын азаматтарды шақырып отыр.

Бақылау — азаматтық белсенділік мектебі

Ермұрат Бапи тәуелсіз бақылаушылар қозғалысын азаматтық белсенділіктің маңызды мектебі деп бағалайды. Оның пікірінше, бақылаушы тәжірибесінен өткен азамат қоғамдық процестерді тереңірек түсініп, кейін саналы әрі белсенді азаматтық ұстаным қалыптастыра алады.

«Қазіргі тәуелсіз бақылаушылардың басты мүддесі — белгілі бір саяси күштің жеңісі емес, урнаға түскен бюллетеньдердің әділ әрі таза саналуы»
— Ермұрат Бапи, журналист

Ашықтық — ортақ жауапкершілік

Бақытжан Бұқарбай сайлаудың заң талаптарына сай ұйымдастырылуы тек бақылаушыларға ғана емес, бүкіл қоғамға қатысты мәселе екенін айтты. Оның сөзінше, бұқаралық ақпарат құралдары да процестің ашық өтуіне ықпал ете алады, ал жастар үшін мұндай науқанға қатысу — саяси сауат пен тәжірибені арттыру мүмкіндігі.

Журналист Нұргелді Әбдіғани де азаматтарды саяси процестерге бейтарап қарамауға шақырды. Ол тәуелсіз бақылаушы топтардың көп болуы қоғамға таңдау беретінін, ал қоғамдық бақылау халықтың дауысын қорғаудың маңызды тетіктерінің бірі екенін атап өтті.

Келесі кезең — іріктеу және оқыту

Қазір «Халық үні» тобы 23 тамызда учаскелерде жұмыс істейтін тәуелсіз бақылаушыларды жинақтап, даярлауға кірісті. Оқытуда сайлау заңнамасы, бақылаушының құқықтары мен міндеттері, ықтимал заң бұзушылықтарды тіркеу және дауыстарды санау рәсімі қамтылады.

Топ мүшелері қоғамдық бақылауды сайлау күнімен аяқталатын бір реттік жұмыс емес, азаматтық қатысу мәдениетін қалыптастыратын ұзақмерзімді процесс деп санайды. Олардың пайымынша, кәсіби дайындалған бақылаушы ашықтықты қамтамасыз етуге ғана емес, сайлау жүйесін жетілдіруге бағытталған ұсыныстардың қалыптасуына да ықпал ете алады.

Материал «Халық үні» тәуелсіз бақылаушылар тобының мәлімдемелері мен мүшелерінің пікірлері негізінде әзірленді.